Những năm từ 2004 đến 2008, độc giả đã có dịp tiếp nhận hai cuốn sách của học giả Trần Mai Châu (TMC). Một là cuốn biên dịch và chú giải nhan đề Tuyển chọn thơ pháp thế kỷ XIX , và cuốn thứ hai: Thơ – nhận định và thưởng thức do Nxb Văn hoá thông tin ấn hành.Mỗi cuốn dày ngót bốn, năm trăm trang – một công sức lao động thực đáng kể!

Cuốn thứ nhất thuộc về chuyên luận. Nhiều ý kiến cho rằng cuốn sách xứng đáng được đưa vào chương trình giáo khoa, từ bậc trung học đến đại học. Cuốn thứ hai sẽ làm bạn đọc rất thú vị và dễ hiểu. Vì ở đó, những khái niệm căn bản, tiến trình phát triển và thể loại, những đặc trưng thi pháp của thơ…đã được lần lượt trình bày với một văn phong giản dị và tao nhã. Từ chương 1 đến chương 7, tác giả trình bày những khái niệm, những đặc trưng của thơ ca trong sự đối sánh với văn và nhạc. Chương 8 trình bày 13 hình thái tu từ. Chương 9,10,11: các thể thơ, câu đối, ca trù, hát nói. Riêng chương 12 giới thiệu các trào lưu văn học pháp thế kỷ XIX, XX…Chương 14 bàn luận tới các thi sỹ nổi tiếng trong phong trào thơ mới. Năm chương cuối bàn về dịch thuật và tác dụng của thi ca.

Là một nhà dịch thuật có tài am hiểu ngôn ngữ pháp – việt, Trần Mai Châu còn đặc biệt lưu ý bạn đọc tới những dư luận, những nhận định của nhiều thời, nhiều người về thơ trữ tình, thơ tượng trưng, siêu thực, và thơ tự do trong sự đặt định và đối chiếu với hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh sáng tác, và trong sự so sánh liên tưởng.

Bạn đọc có thể bắt gặp những nhận định chân xác, rất hiếm thấy trong hàng loạt những giáo trình văn học ở các nhà trường hiện nay, ví dụ: Trữ tình là một năng khiếu tự nhiên, một khởi động của tâm hồn, khi được đưa vào nhạc điệu của các câu thơ, nó trở thành thơ trữ tình; Một nhận xét khái quát về thơ và thời đại: …không có tình cảm, không có trữ tình, mức độ trữ tình tương ứng với mức độ tình cảm, những thời kỳ lý trí được coi trọng (như thế kỷ XVII, XVIII ở Pháp), không có nhiều tác phẩm trữ tình. Trái lại, khi con người trở nên nhạy cảm như trong thế kỷ XIX, thơ trữ tình phát triển mạnh.(tr315.sđd). Một lời bình xác đáng từ một so sánh của Lamartin: “…theo Lamartin, thơ là đồng còn văn xuôi là đất sét; ý ông muốn ám chỉ là thơ thì chắc chắn, bền bỉ, còn văn xuôi thì dễ tan rã…câu thơ bị chi phối bởi nhịp điệu, những chỗ ngắt hơi, nhưng tập trung được ý tưởng, tồn tại lâu hơn trong trí nhớ mọi người”; hoặc quảng diễn một ý niệm vô song của Valery: Valery gọi thơ là một ngôn ngữ trong thơ…trong thi ca, bài thơ không chết sau khi đã sống; nó đã được tạo nên chính để sống từ những tro tàn của nó và trở thành mãi mãi cái mà nó vừa trở thành.

Bàn về tính chất, về khuynh hướng tư tưởng, về bức tranh xã hội rộng lớn của trào lưu lãng mạn trong thơ pháp thế kỷ XIX, Trần Mai Châu viết:

Khai thác triệt để cái tôi với rất ít lý trí và rất nhiều tình cảm, tưởng tượng, các nhà thơ lãng mạn với giọng điệu thiết tha, truyền cảm đã làm rung động bao nhiêu tâm hồn đồng điệu, đồng thời đạt đến tính nhân bản cực kỳ sâu sắc…hai cuộc cách mạng 1830 và 1948 đã chia rẽ các thi sỹ Pháp. Một số nhà thơ như Lama rtin, Huygo, Vigny thấy cần dành ưu tiên cho các vấn đề chính trị, xã hội, thấy mình có sứ mệnh dẫn dắt nhân loại, đã hướng về một thứ “lãng mạn nhân đạo”. Nhiều người khác như Gautier,Nerval, Banville vừa muốn chỉ là nghệ sỹ thuần túy vừa phản ứng lại lối biểu hiện phóng túng những tình cảm riêng tư, chủ trương thơ chỉ có nhiệm vụ với chính nó, mục đích của nghệ thuật chỉ là “cái đẹp”.

Những lý giải, những giới thiệu, những nhận xét và bình giá về nhóm Thi Sơn, trường phái tượng trưng và siêu thực đã được Trần Mai Châu diễn tả rất hay: “ …tôn thờ sự hoàn hảo về hình thức, họ (nhóm Thi Sơn) chủ trương chỉ có thứ thi ca trong sáng, cân đối, với những đường nét điêu khắc chính xác mới có những khả năng diễn tả những xúc cảm lớn lao và những suy tư triết lý sâu sắc. … Những thi sỹ mở đường cho chủ nghĩa tượng trưng là Nerval và Baudelaire; người thứ nhất đưa ra những thể nghiệm của mình về cái siêu thực và sự tràn ngập của giấc mơ trong đời sống con người ; người thứ hai nêu lên sự tương ứng kỳ bí giữa các giác quan, tình cảm”

Một số vấn đề khó nhất của thơ siêu thực, nhờ sự diễn giải của Trần Mai Châu, tự nhiên trở nên sáng tỏ:“một bài thơ phải là một sự tan vỡ của trí tuệ”..đối với các nhà thơ siêu thực, cái đẹp của bài thơ không là hài hoà, không là hoàn hảo. Nó là một ngạc nhiên. Nó nằm trong sự bất ngờ, nó đột nhiên gây xáo trộn, tiết lộ những sâu kín của ta…thơ là tiếng nói của tiềm thức, của bản năng thầm kínbị chà đạp…thơ là một sự bùng nổ, một sáng tạo nhũng ý tưởng mới, hình ảnh mới, tương quan mới…”

Thuộc về thế hệ cùng thời song nhỏ tuổi hơn các nhà thơ mới, Trần Mai Châu hướng tới các nhà thơ pháp với bao nhiêu đồng cảm và ngưỡng mộ:

Apollinaire đã tham gia hầu hết các phong trào tiền phong của thời đại. …mặc dầu hết sức cổ võ tính hiện đại, hình như ông còn thừa hưởng được ở truyền thống lãng mạn gần một thế kỷ trước lòng ưa thích một thứ thơ sâu kín ở đó vang lên nỗi niềm bi thiết của kẻ thất tình (1). …suốt hai mươi năm, paul vale ry sống ẩn nhẫn để suy ngẫm…ông muốn để lại cho thơ pháp đang bị đe dọa một tác phẩm được tạo thành bởi những tư tưởng trong sáng nhất và những hình thức cao quý nhất.

Chúng tôi đọc được trong lời viết của Trần Mai Châu sự thuỷ chung, đức công bằng trước những giá trị của nhân loại và của dân tộc Pháp.Ở đây là của những thi sỹ thực sự của nước Pháp, của chủ nghĩa lãng mạn Pháp. Thiết tưởng những nghiên cứu và bình gía của Trần Mai Châu cũng cho ta hiểu thêm về thơ mới – một trào lưu lãng mạn trong thi ca việt nam những năm 1932-1941; một trào lưu dường như được khởi nguồn trực tiếp từ trào lưu thơ lãng mạn pháp thế kỷ XIX – về những sắc thái đa chiều, đa diện và truyền thống của thơ mới trong những tìm tòi và đổi mới về nội dung và hình thức, một sự đổi mới căn bản có tính quyết định góp phần làm thay đổi tâm thức và diện mạo của văn học việt nam nửa đầu thế kỷ XX, khiến tâm hồn việt, tiếng việt trở nên hiện đại, uyển chuyển, rực rỡ, lãng mạn và phong phú hơn. Cũng có thể ví như nhạc pop, rock hiện nay, thơ mới gây sửng sốt và mang lại một sức sống mới cho cá nhân, cho xã hội, cho cả một thế hệ, đặc biệt là thế hệ thanh niên. Nó làm cho nhịp sống trở nên nhanh hơn, sôi động hơn, mau lẹ hơn. Nói như Hoài Thanh và Vũ Ngọc Phan, chưa bao giờ trong lịch sử văn học dân tộc, xuất hiện một hiện tượng đặc biệt hơn thế. Sự phát triển và bùng nổ về số lượng và chất lượng, kết tinh và trưởng thành, cách tân và tỏa sáng… đã làm nên một thời đại trong thi ca, và một năm đã có thể kể như ba mươi năm của người! Và khi ta làm vang lên một lần nữa những vần thơ du dương, hơi u buồn và khắc khoải, rất lãng mạn và rất đẹp của tiếng thu, của Cây đàn muôn điệu, của Vội vàng, của Mùa thu tới, của Thơ say, của Màu thời gian, Tống biệt hành, Đây thôn vĩ dạ và mùa xuân chín…(2), ta bỗng nhất trí cùng khi trở về với Mallarmé, Paul verlaine, Charles baudelaire khi tôn vinh thi ca và thi sỹ: Đặc tính của ngôn ngữ thi ca là đưa ta ghé đến một vũ trụ khác; một bầu trời tiền kiếp ở đó cái đẹp nở hoa. (tr340), tôi không muốn để nghệ thuật lộ ra…, những câu thơ nở ra dễ dàng, tự nhiên như những bông hoa.(tr341)thi , sỹ chỉ có mỗi một nhiệm vụ là sáng tạo ra cái đẹp, sáng tạo ra nhiệt tình, sáng tạo ra mê hoặc, sáng tạo ra ngây ngất. (tr342)

*

Ngoài những điều quý giá của cuốn sách mà chúng tôi đã đọc được ở trên, cuốn sách còn mang đến một cảm nhận sâu xa khi Trần Mai Châu trân trọng đặt thơ Bích Khê trước những đề tài vô tận của thơ trữ tình: ... chỉ cần nói lên nỗi da diết của mình trước cảnh thu về, bích khê đã sáng tác được câu thơ có thể nói là đẹp nhất trong thơ việt nam hiện đại:

Ô! hay buồn vương cây ngô đồng

Vàng rơi, vàng rơi, thu mênh mông.

Rất nhiều lời bình trong cuốn sách của Trần Mai Châu nói lên một tình yêu thiêng liêng với ngôn ngữ Việt, khi tác giả nói tới thơ Nguyễn du, thơ Hồ Xuân Hương, thơ mới và bao nhiêu câu thơ hay của nhà thơ Tố Hữu!

Những ý kiến của Trần Mai Châu về dịch thơ và thơ dịch cùng 29 tài liệu tham khảo để tạo nên cuốn sách dày 449 trang này (trong đó có cả Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa)…, còn ẩn chứa những hàm ý sâu sắc về văn tài, tài học, kỷ luật lao động, phương pháp dịch thơ và bình giá…Mới đây, trên tập san Lý Thường Kiệt (tại hoa kỳ) xuất hiện bài felix arvers (1806-1850) và ba người dịch thơ ông của tác giả Nguyễn Mạnh Cầm – một cựu học sinh trường PTTH Lý Thường Kiệt Sài Gòn, nơi thày Trần Mai Châu từng làm hiệu trưởng, bài viết ca ngợi bản dịch bài ( sonnet d arvers) Trình tuyệt vọng của Trần Mai Châu với nguyên bản nhất; nhiều khổ còn hay hơn cả bản dịch của Nguyễn Khoa và Khái Hưng, khiến bài Sonnet của Felix a rvers đã nổi tiếng là bài thơ duy nhất, lại càng nổi tiếng.

Là một bạn đọc ở phương trời rất xa nước Mỹ, chúng tôi xin được bày tỏ lòng cảm mến đối với tác giả, và xin gửi tới những người bạn đã trao cho chúng tôi hai cuốn sách quý của học giảTrần Mai Hương với tấm lòng biết ơn sâu sắc; giúp chúng tôi hiểu hơn và yêu hơn các nhà thơ Pháp, các nhà thơ Việt, ngôn ngữ Pháp – Việt và dịch giả.

Qua bài viết này, qua tòa soạn Tạp chí thơ của Hội nhà văn Việt Nam, chúng tôi xin gửi tới thày – học giả trần mai châu lời cảm ơn và lời chúc sức khỏe./.

……………………………………………………………………….

(1) Anh đã ngắt chiếc cọng thạch thảo này

Mùa thu chết rồi em hãy nhớ

Ta sẽ không còn gặp nhau nữa

Mùi thời gian, cọng thạch thảo

Em hãy nhớ là anh đợi em

(Lời vĩnh biệt)

(2) nhan đề một số bài thơ được cho là hay nhất của các thi sỹ trong phong trào Thơ mới

Nhà thơ Xuân Diệu, trong một công trình nổi tiếng: “Hồ Xuân Hương bà chúa thơ Nôm” đã khẳng định Hồ Xuân Hương là một hiện tượng độc nhất trong văn học Việt Nam và có lẽ cũng là hiện tượng độc nhất trong văn học thế giới. Vậy là phải hơn hai trăm năm, Hồ Xuân Hương mới gặp được “con mắt xanh” trong cõi trời và cõi đời thơ của bà. Có những hoạ sĩ thời hiện đại đồng thời là những người yêu thơ Hồ Xuân Hương đã hình dung bà trong dáng vẻ uy nghi, giàu nghị lực, tràn đầy và say đắm. Hồ Xuân Hương phân thân trong những bài thơ, đem vào thơ cuộc đời và làm đọng lại trong thơ nỗi buồn sầu cô lẻ, tiếng cười long lanh vui vẻ, sự phấn khích sự phá phách và cả những khát vọng cá nhân không được thoả mãn trong suốt cuộc sống thanh xuân của bà. Tính cách của Hồ Xuân Hương đa dạng đến nỗi tưởng chừng có những ngòi bút góp lại trong thơ bà.
Hậu thế biết rất ít về cuộc đời hồ Xuân Hương. Chúng ta chỉ biết những nét đại thể về cuộc đời Hồ Xuân Hương. Nhưng có lẽ đó cũng là những nét lớn tạo thành cội nguồn của những vần thơ Xuân Hương và bản lĩnh con người bà.
Hồ Xuân Hương chịu cảnh lẽ mọn, mà chịu đến hai lần. Rồi cả hai lần chồng chết. Cảnh ngộ đó đã khiến bà viết những bài thơ như “Làm lẽ”, “Khóc Tổng Cóc”, “Khóc ông Phủ Vĩnh Tường”, “Tự tình”, “Mời trầu”…. Chắc chắn trong cuộc đời tâm hồn Hồ Xuân Hương còn dành chỗ cho những mối tình khác. Và chắc chắn, nhiều khi bà đã không được đáp lại và bà thường xuyên bị day dứt, khổ đau vì sự cô đơn, sự thiếu thốn, sự cô lẻ về cả thể xác lẫn tinh thần. Và chắc chắn, bà còn phải chịu cả sự thờ ơ, sự bạc tình, sự lên án của người đời, đặc biệt là ở một xã hội phong kiến với bao nhiêu định kiến khắt khe.
Có những lúc tâm Hồ Xuân Hương tự hạ mình. Tự hạ để đi tìm một sự cứu vớt và để bắt đầu một cuộc cách mạng trong thi ca. Sự cao thâm, sự nghiêm trang, sự hoàn hảo và đặc biệt là chuẩn mực của thơ đương thời không làm thoả mãn bà. Sự nổi loạn để làm một cuộc cách mạng trong thơ đã bắt đầu và đã chín muồi cùng với số phận.
Trước hết là cuộc cách mạng về chất liệu. Trong cuộc cách mạng này, Hồ Xuân Hương chỉ giữ lại cấu trúc hình thức – một hình thức bên ngoài của thất ngôn tứ tuyệt hay thất ngôn bát cú. Còn thì thay đổi hết chất liệu.
Có thể hệ thống hoá chất liệu trong thơ Hồ Xuân Hương, từ vật thể vĩ mô đến vi mô: “Đèo Ba Dội”, “Hang Cắc Cớ”, “Đá ông chồng bà chồng”….đến “Cái giếng”, “Cây đu”, “Quả mít”, “Ốc nhồi”, “Cái quạt”… mỗi một vật phẩm của tạo hoá không còn lộng lẫy hay tao nhã mà biến dạng và cười cợt lên trong một hoạt động và một ham thích dục lạc. Cũng có khi bí bức, ngang ngược, đau khổ…Nó không che giấu mà phơi bày ra khắp nơi, ngang nhiên phô diễn như thể đấy là mục đích duy nhất của tạo vật. Biểu hiện như một tự nhiên như thế đủ khiến bất cứ một đầu óc tu chính thánh nhân nào cũng phát hoảng (mà không phải chỉ dưới thời phong kiến) – mà còn là sự trêu gan đối với lề luật và thẩm mỹ đương thời.
Bàn tay táo bạo của Xuân Hương còn đặt vào những chất liệu mà thi pháp đương thời kiêng kỵ – những chất liệu bị coi là “dung tục”, “xấu xí” như “quả mít”, “ốc nhồi”…vốn từ lâu, bị từ chối bởi văn chương bác học, nhưng lại tồn tại dai dẳng ở văn chương dân gian và vẫn được nuôi dưỡng trong cuộc sống dân dã. Hồ Xuân Hương đã lấy chính chất liệu ấy và đem vào đó cái quan niệm phóng tục cởi mở của nửa sau thế kỷ thứ mười tám, vốn được khai sinh trong ý thức cá nhân và trong văn học bình dân. Thế giới thơ Xuân Hương sống động bởi bao nhiêu sinh thể đang cựa quậy và sống lại trong một hồn xác mới. Dù là ở những sinh thể hèn mọn, tiếng nói bé bỏng của nó vẫn lai láng một bản năng dục tính duy nhất và một ý chí đòi giải phóng.
“Cầu trắng phau phau đôi ván ghép”.
Một chiếc cầu đá cũng rung động như một người đàn bà và sắc trắng phau của nó mới trong sạch, vĩnh cửu và tươi mát làm sao! Cho đến cả những vật thể xinh đẹp và ngon lành như “chiếc bánh” và “bánh trôi nước” cũng sóng sánh bập bềnh, nõn nà và ca múa lên trong một vũ điệu ướt át, thuần thục và hoan lạc. Và tác giả của nó, với một ý thức phóng khoáng và một tài năng khoẻ mạnh, đã miêu tả một cách cấp tập và say đắm cái bản năng vốn có và chung nhất của tồn tại và tạo vật.
Có lẽ trong việc giải phóng bản năng con người và trong thi ca, Hồ Xuân Hương xuất hiện muộn hơn truyện “Mười ngày” của Bôcaxiô thời phục hưng, nhưng đã đi trước cuộc cách mạng tình dục Châu Âu thế kỷ thứ hai mươi. Bà đã làm cuộc khải hoàn trên chất liệu và giúp các thế hệ hiểu rằng thế giới này phải tồn tại một cách hữu tình cũng như nó vốn hữu tình. Nhà thơ Xuân Diệu đã nói rất hay về khả năng dùng màu và khả năng giác quan hoá trong thơ Hồ Xuân Hương. Ông viết: “Hồ Xuân Hương nhìn sắc màu, thì những màu sắc đó phải kêu lên, phải xé ra, phải cao độ”.
Nhưng ta vẫn thấy, bên cái nền cao độ đó, còn dành chỗ cho một tấm phông khác – êm dịu, phơi phới, mượt mà. Và đấy là khi tâm hồn lớn lao của nhà thơ và người đàn bà thở nhẹ nhàng trong một ngọn gió xuân hữu tình của hội “Đánh đu”, làm bay tung lên “bốn mảnh hồng quần” lộng lẫy và để lộ đôi hàng chân tuyệt đẹp:

Minh họa bài thơ “Thiếu nữ ngủ ngày”.

Cho đến bây giờ và mai sau, nếu trong lòng có phút nào bâng khuâng mong nhớ, bạn vẫn có thể cùng người họa sĩ nương theo nét bút tài hoa bay bướm trong thơ Xuân Hương để tìm gặp vẻ đẹp vừa phóng túng vừa trinh bạch trong bức tranh vĩnh cửu về nàng “Thiếu nữ ngủ ngày”, và tìm gặp trong thơ bà một “ngọn gió nồm đông” mát rượi.

Ngày 30 và 31/7, Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam họp bàn về việc chuẩn bị cho sự ra mắt cuốn hợp tuyển thơ ca Việt Nam thế kỷ 20. Nhà thơ Vũ Quần Phương – người được chọn làm Chủ tịch Hội đồng biên soạn – cho biết: “Mục đích của kế hoạch này là tạo ra một tuyển tập, nhìn lại thành tựu của một thế kỷ thơ ca. Việc đó trước sau gì cũng phải làm. Hội Nhà văn đã lùi công việc này lại đến nay là năm thứ 9 rồi. Hội đồng thơ được giao nhiệm vụ từ năm 2008. Đến nay, Ban tuyển chọn mới thành lập, gồm 4 nhà thơ: tôi, Nguyễn Đức Mậu, Trần Nhuận Minh, Ngô Thế Oanh, cùng 2 nhà phê bình, nghiên cứu: Lưu Khánh Thơ, Lý Hoài Thu”.

Theo đó, Ban tuyển chọn sẽ chọn thơ theo hình thức bỏ phiếu. Danh sách các tác phẩm được chọn sẽ được trình lên Ban nghiệm thu, sau đó, trình tiếp lên Ban chấp hành để Hội quyết định về việc in ấn, xuất bản tập sách. Tuy nhiên, một trong những khó khăn lớn hiện nay, theo ông Phương, là việc Ban chấp hành chưa đưa ra giải pháp cuối cùng về quy mô hợp tuyển. Ông Phương nói: “Chúng tôi dự định làm danh sách ở ba quy mô. Thứ nhất, quy mô hẹp (khoảng 100 tác giả): chỉ tinh tuyển những tác phẩm thật sự xuất sắc. Thứ hai, quy mô vừa: khoảng gần 250 tác giả (tức là nửa số hội viên làm thơ của Hội). Thứ ba, quy mô toàn thể: tất cả hội viên Hội Nhà văn, các nhà thơ miền Nam trước 1975 và các tác giả thành danh trước khi Hội ra đời (1957)”.

Nhà thơ Vũ Quần Phương. Ảnh: st.

Thông tin này đã làm dấy lên xôn xao trên báo chí những ngày qua về quy mô, tiêu chí cũng như sự công tâm của Hội đồng tuyển chọn khi thực hiện tập sách.

Khi được hỏi ý kiến về việc làm Hợp tuyển thơ Việt Nam thế kỷ 20, nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ cho biết: “Theo tôi, chỉ nên tuyển những tác phẩm thật hay, tạo nên một tuyển tập thật sự có giá trị. Không nên vì để có tên, để vui cả làng mà đưa cả những bài chưa thực sự xuất sắc. Không phải mọi tác giả vào Hội đều có thơ hay”.

Còn một hội viên (giấu tên) cho biết: “Tôi biết, nhiều nhà thơ hội viên đang thấp thỏm không biết mình có tên trong danh sách hay không. Nhưng tôi coi điều này nhẹ nhàng. Vì hợp tuyển thể hiện cách nhìn của Hội đồng. Thơ tôi không được chọn, cũng không sao cả. Vì với hội đồng này, thơ tôi không hay, nhưng với một hội đồng khác, thơ tôi lại hay. Nên không có gì phải ầm ĩ. Trước đây, chúng ta cũng từng xôn xao khi tuyển tập 100 bài thơ hay nhất VN thế kỷ 20, vì cho rằng, nhiều tác phẩm trong số đó không xứng đáng. Nhưng cái hội đồng đó, những người tuyển chọn đó, họ nhìn như vậy thì họ chọn như vậy thôi”.

Nếu thực hiện theo quy mô vừa, những tác giả có nhiều tác phẩm được chọn nhất gồm có: Chế Lan Viên – 7 bài; Xuân Diệu – 6 bài, Huy Cận – 6 bài… Thông tin này khiến nhiều nhà thơ cho rằng, hội đồng tuyển chọn đã phân biệt “chiếu trên chiếu dưới” trong làng thơ, chứ không dựa trên chất lượng tác phẩm. Ông Phương khẳng định: “Đó là sự hiểu lầm. Tiêu chí của Ban chấp hành đề ra là Yêu nước – Cách mạng – Dân tộc và Nhân văn. Chúng tôi cứ thơ hay mà chọn. Chẳng qua là ở quy mô đó, thì ra kết quả như vậy thôi. Còn ở quy mô khác, số tác phẩm của mỗi tác giả có thể sẽ lại khác”.

Nếu Hội Nhà văn thực sự có ý định làm một Hợp tuyển thơ Việt Nam thế kỷ 20, việc thống nhất ngay từ đầu quy mô cuốn sách sẽ giúp Hội đồng biên soạn tập trung hơn, dễ dàng hơn trong việc tuyển chọn. Tuy nhiên, trao đổi với VnExpress.net, nhà văn Nguyễn Trí Huân – Phó chủ tịch Hội Nhà văn – cho biết: “Hiện nay, Hội chưa triển khai thực hiện Tuyển thơ VN thế kỷ 20. Công việc đang được triển khai là làm một tập tài liệu phục vụ cho Hội nghị quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài diễn ra vào đầu năm 2010. Tài liệu này giới thiệu những gương mặt nổi bật của thơ ca Việt Nam thế kỷ qua, để các đại biểu dự hội nghị có điều kiện thưởng thức một số thành tựu thơ ca Việt Nam, đồng thời làm cơ sở để khuyến khích họ tiếp tục chuyển ngữ tác phẩm Việt Nam ra các ngôn ngữ khác”.

Theo hướng này, ông Huân cho biết: “Trong khi tuyển, Hội đồng sẽ phải cân nhắc ưu tiên chọn những tác giả dễ dịch. Ví như, thơ Nguyễn Bính rất hay, rất truyền thống, rất Việt Nam nhưng nếu chọn nhiều thơ ông, cơ hội để dịch thành công là rất ít. Những câu như: “Hôm nay dưới bến xuôi đò / Thương nhau qua cửa tò vò nhìn nhau” – cái ‘cửa tò vò’ trong tiếng Việt thì hay, nhưng ví như dịch ra tiếng Anh mà nó thành ‘windows’ thì chẳng còn tý thơ nào nữa”.

Câu trả lời đó của đại diện Ban chấp hành đã khiến cho những ồn ào trở thành sự ầm ĩ về chuyện không đâu. Còn nhà thơ Vũ Quần Phương cười buồn: “Việc làm hợp tuyển, Hội đã có dự định từ nhiều năm nay, trước sau cũng sẽ làm. Riêng hợp tuyển về thơ theo kế hoạch sẽ phải hoàn thành vào cuối năm nay. Nhưng trước tình trạng này, tôi cũng chưa nói trước được điều gì. Tuy nhiên, chúng tôi tin vào sự lựa chọn công tâm của mình”.

Là cuốn sách nằm trong Tủ sách danh nhân của Nhà xuất bản Kim Đồng, nhưng đọc cuốn “Trần Huy Liệu – cõi người“của nhà văn Trần Chiến, tôi chắc bạn đọc lớn tuổi cũng không thể dửng dưng

Không thể dửng dưng bởi nhân vật của cuốn sách là Trần Huy Liệu – một trong những yếu nhân của thời lập quốc (Phó Chủ tịch Uỷ ban Dân tộc giải phóng), người được giao soạn thảo bức Quân lệnh số I trong Tổng khởi nghĩa giành chính quyền Tháng Tám năm 1945, vị Trưởng đoàn của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam mới (cùng Nguyễn Lương Bằng và Huy Cận) vào kinh đô Huế tước ấn kiếm của vua Bảo Đại trong lễ thoái vị của hoàng đế Việt Nam cuối cùng (30 tháng 8 năm 1945) và …kết cuộc, trước khi mất (27/ 7/1969) trong khi đang diễn thuyết về ngày Thương binh – Liệt sĩ) là Viện sĩ Viện trưởng Viện Sử học. Không thể dửng dưng còn bởi những chuyện xung quanh cuộc đời một “con người của thế kỷ XX” – thế kỷ có thể nói là có nhiều biến cố nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam: Nho tàn, nước mất, những người Cộng sản đứng lên giành chính quyền, 30 năm khói lửa…, “không dễ tìm hiểu, hiểu rồi không dễ viết ra, viết ra rồi vẫn khó xuất hiện ở dạng toàn vẹn”- nói theo cách nói của tác giả cuốn sách.

Như nhiều thiếu niên “con nhà tông” khác ở tổng Hào Kiệt, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định xưa (mảnh đất đã sinh ra những Văn Cao, Văn Ký, Vũ Cao, Vũ Tú Nam và… cả Bà chúa Liễu Hạnh!), từ nhỏ Trần Huy Liệu đã phải gánh trên vai sứ mạng “báo thư cừu” tức là trả mối hận đèn sách cho cha và anh. Việc không thành, ông phải bỏ cuộc trong kỳ thi Hương cuối cùng năm Ất Mão 1915 vì một lý do rất không đâu vào đâu ngay ở trường thi Mỹ Trọng!… Rồi lấy vợ đẻ con ở cái tuổi non “anh”, già “thằng”. Không thể sống cuộc sống của một anh giáo làng tù túng và đói nghèo nơi đồng chiêm nước đọng ông đã giã biệt vợ con “hành phương Nam” bắt đầu cuộc đời làm báo, viết báo vừa kiếm ăn vừa thực thi lý tưởng của mình, cụ thể hơn là vừa kiếm kế sinh nhai vừa làm một “nhận đường” xuyên thế kỷ, cuộc nhận đường của một người trước sau vẫn chỉ là “người dân tộc trong căn cốt, dù là trong phong trào Thanh Niên, Quốc dân đảng hay là người Cộng sản” với đầy những tù đầy, bắt bớ, nghèo túng, chia ly, chết hụt (68 năm, 4 lần là suýt làm mồi cho cá biển lúc thiếu niên, ngã hang ở Côn Đảo, máy bay địch đuổi dưới chân đèo Kháng Nhật và một lần chết lâm sàng); thậm chí là cả “lên voi xuống chó”. Nhưng đó là một cuộc đời đáng để người đời sau chia sẻ, ngưỡng mộ, noi gương.

Chia sẻ với ông về những nỗi gian truân trong cuộc sống sinh nhai, tù tội, trong những lần “đứt gánh giữa đường”, những khi “chó cắn áo rách”, những cuộc tình dang dở (“đứt gánh tình”), những giấc mộng bất thành (“Ý kiến già, điều kiện non”)…Ngưỡng mộ ông về đức tính cương trực, thẳng thắn, dám nghĩ dám làm, dám chịu trách nhiệm; đặc biệt là tinh thần hiếu học. Trong chương “người tù chăm học”, tác giả Trần Chiến cho biết: “Vào Nam Kỳ, xứ thuộc địa của Pháp, sinh sống, thực hành chí hướng đều bằng chữ nghĩa”, cái đức “mọt sách bẩm sinh” của Trần Huy Liệu được bộc lộ, phát huy rất rõ. Vào tù, ra khám ông vẫn học. Tôi muốn ngả mũ trước Trần Huy Liệu khi đọc những dòng sau của Trần Chiến: “Côn Đảo tuy xa nhưng không phải không có liên lạc. Nhân vợ một mã tà về Sài Gòn, nhắn Tý (bà vợ cả của Trần Huy Liệu- NVB) đang bán rau ở chợ Bến Thành gửi cho một quyển từ điển Larousse. Thay cho những mảnh báo tiếng Tây, anh (Trần Huy Liệu- NVB) có hẳn một người bạn nhỏ dày cộp, cầm nặng tay, có điều giấu giếm khó. Một chương trình nghiêm ngặt được đặt ra: mỗi ngày học 200 từ với đầy đủ nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa rộng. Gốc dừa, vườn chuối, bãi cát là vở, mẩu gạch, khúc tre làm bút, đâu đâu cũng chi chít chữ viết. Trong một tháng, Liệu học được 6000 chữ…Hai năm ở Hòn Cau, vốn tiếng Pháp của anh tăng vùn vụt ..anh em tù phục lăn, gọi anh là pho tự vị sống”( tr.87 ).

Trần Huy Liệu “con người của thế kỷ XX ” từng can dự vào nhiều sự kiện lịch sử, từng diện kiến, từng “nhận định” về nhiều sự kiện, nhân vật đương thời (trong đó có “ hai cụ Phan ” – Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu, có Chủ tịch, Tổng Bí thư Đảng lại có cả hoàng đế cuối cùng Bảo Đại…). Với biến cố nào, với ai ông cũng có những nhận xét, đánh giá vô cùng chính xác và công tâm – những nhận xét đánh giá của ông có lúc được xem là “tả khuynh”, vì “bị tình cảm cá nhân chi phối”. Tôi đặc biệt tâm đắc với tài liệu “Dự thảo tổng kiểm thảo” tại đợt chỉnh huấn cán bộ tại chiến khu Việt Bắc 1952 – 1953 cũng như “nhật ký” của Trần Huy Liệu mà Trần Chiến đưa ra nói phản ánh những quan niệm của ông về việc kháng Pháp, việc giải tán Đảng, việc tiến hành cải cách ruộng đất….Trong Nhật ký đề ngày 18 tháng 5 năm 1953 ông viết, sau khi dự một cuộc đấu tố về: “4 giờ rưỡi, mít tinh giải tán, mình ra về trong đám quần chúng, nhưng không nhặt được một dư luận nào thêm. Nhọc mệt, bực bội. Một vài ấn tượng xấu trong cuộc mít tinh vẫn ám ảnh trong đầu mình”. Rõ ràng là trong ông đã cảm thấy có gì không ổn, lo ngại về chủ trương “phóng tay” phát động quần chúng cũng như thói tham lam, tăm tối của đám đông nông dân mình còn khi được giác ngộ …Tôi cho đó là cơ sở đầu tiên để Trần Huy Liệu viết “Xét lại hồ sơ giai cấp địa chủ”- một công trình nghiên cứu “mong dựng lại một sự thật lịch sử; đồng thời mong cống hiến một phần nào cho công tác sửa sai lúc này” và… cũng là công trình khiến ông phải “uống cạn chén đắng” sau này!… Tôi còn đặc biệt tâm đắc với ông trong cương vị Phó Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt – Trung khi sang thăm nước bạn, dù trong “thế” phải giữ gìn ông vẫn có thể trả lời ngoại trưỏng Trần Nghị khi ông này ghé tai hỏi: “Các đồng chí có sợ chúng tôi không? ” rằng: “Các đồng chí cứ nhìn lại lịch sử! ”

Đọc “Trần Huy Liệu – cõi người” của Trần Chiến bạn đọc không chỉ gặp một nhân vật lịch sử Trần Huy Liệu, “một con- người- tìm- kiếm”, mà còn thấy một Trần Huy Liệu- nhà báo, nhà thơ tài ba, vừa sắc sảo vừa lãng mạn, vừa sâu sắc lại vừa bay bổng. Bình sinh, Trần Huy Liệu người thấp bé, chân đi khập khiễng, mắt lại mang di chứng của một thời “ba vành sơn son ”, nhưng giọng nói thì lại vô cùng truyền cảm, hồn thơ lại vô cùng lai láng, nghĩa là rất đa tình. Giọng nói ấy, tâm hồn ấy của ông đã làm xao xuyến bao trái tim phụ nữ. “Đa mang nên phải đèo bòng”, đời ông là cả một thiên tình sử. Phải vững tay chèo lắm mới giữ được “hai kinh vững vàng”. Vất vả và đầy lo toan, nhưng bù lại đời đã dành cho ông một mối tình dở dang nhưng đẹp (với bà Thu Tâm- Phạm Thị Bách, tác giả thiên hồi ức Những ngày xa xưa ấy xuất bản ở Hoa Kỳ năm 1996) đủ để “nuôi dưỡng hồn thơ” cho ông; đồng thời đời cũng ban tặng cho ông hai bà vợ (bà Tý và và Sửu – tức bà Nguyễn Thị Hy “hoa hậu phố Hàng Đường”, ái nữ của quan đốc học Hà Đông Nguyễn Văn Ngọc tác giả Tục ngữ phong dao Việt Nam, Cổ học tinh hoa…”) suốt đời yêu ông, vì ông và đã sinh hạ cho ông những người con tài năng, hiếu đễ. Và cũng chính những người đàn bà này đã là những người “đứng sau sự thành đạt” của ông, góp không chỉ mồ hôi nước mắt, mà còn cả danh dự để ông hoàn thành chức phận một Phó Chủ tịch Uỷ ban Dân tộc giải phóng, đại biểu Quốc hội; một viện sĩ, yếu nhân trong “quốc sử quán”…nước nhà; đồng thời viết ra những trước tác để đời như: Anh hùng khứ quốc (1927), Một bầu tâm sự (1927), Loạn Thái Nguyên (1935), Sơ thảo lịch sử Cách mạng cận đại Việt Nam (1950), Lịch sử 80 năm chống Pháp – 2 quyển (1956- 1957), Nguyễn Trãi (1966), Lịch sử Thủ đô Hà Nội – Chủ biên (1967), Thơ Trần Huy Liệu (1977), Hồi ký Trần Huy Liệu (1991)… trong đó có những tác phẩm được Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1.

Viết “Trần Huy Liệu – cõi người”, Trần Chiến không “ỷ” vào lợi thế không ai có được là có trong tay cả kho tư liệu (cả tư liệu vật thể và tư liệu phi vật thể) và sống rất gần – có thể nói là bên cạnh nhân vật của mình (Anh tâm sự: “tìm kiếm con người Trần Huy Liệu là việc không dễ, thấy rồi không dễ viết ra…”); đồng thời, anh cũng không bị “lệ” vào cái khuôn mẫu bấy nay vốn quen thuộc của những người viết chuyện danh nhân cho trẻ em. Đọc “Trần Huy Liệu – cõi người” không hề gặp những trang kiểu “ tự kể chuyện”, cũng như những dòng “ trích ngang” tiểu sử lý lịch của nhân vật; thậm chí cả nhứng đoạn trích lời kể của các nhân chứng cùng thời, hay thân quen với Trần Huy Liệu cũng rất hiếm. Tác giả đã rất chủ động và tự tin khi đặt bút viết. Không chỉ “nắm” chắc thời thế mà nhân vật sống, Trần Chiến còn tỏ ra rất “ thuộc”, rất hiểu danh nhân “ khai quốc” Trần Huy Liệu vì thế Trần Huy Liệu – cõi người là cuốn sách tải chở nhiều ý tưởng, nhiều suy nghĩ của tác giả nhưng cũng rất dễ đọc. Lâu lắm tôi mới lại được đọc một cuốn sách danh nhân cuốn hút như vậy!

Vãn cảnh là tên một bài thơ tứ tuyệt, có đánh số 114, được trích trong cuốn Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh, trang 239, do Nxb Chính trị Quốc gia ấn hành tháng 7 năm 2007. Bài thơ phiên âm như sau:

Mai khôi hoa khai hoa hựu tạ,

Hoa khai hoa tạ lưỡng vô tình;

Hoa hương thấu nhập lung môn lí

Hướng tại lung nhân tố bất bình.

Bản dịch*:

Hoa hồng nở, hoa hồng lại rụng

Hoa tàn hoa nở cũng vô tình

Hương hoa bay thấu vào trong ngục

Kể với tù nhân nỗi bất bình

(Cảnh chiều hôm)

*

Từ xưa, hoa nở hoa tàn là lẽ tự nhiên. Ở thế kỷ XII, Mãn Giác Thiền sư đã dạy đệ tử:

Xuân qua trăm hoa rụng

Xuân tới trăm hoa tươi

Nhận thức tất yếu thế rồi, nhưng bài Kệ của Mãn Giác Thiền sư vẫn dành cho con người một niềm hy vọng, từ việc quan sát và suy tư trên cái không – thời gian biến đổi, trên cái phần vĩ thanh tươi sáng, tự do và ưu ái của thiên nhiên:

Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết

Đêm qua sân trước nở cành mai!

Trong Vãn cảnh, hoa nở hoa tàn được diễn tả như một thực tại cảm nhận, từ khoảnh khắc của một thời gian hiện hữu; để nói nên rằng tạo hoá vẫn là tạo hoá, khắc nghiệt, lạnh lùng, không thay đổi. Tại sao như vậy? Bởi Hồ Chí Minh – Nguyễn Ái Quốc, người tù bị giam cầm trong nhà lao Tưởng Giới Thạch lúc ấy đã quan sát và suy tư trên cái nền của không gian và thời gian hiện thực – cái nền của nhà tù.

*

Biết hoa hồng nở hoa hồng lại rụng là một lẽ tự nhiên, nhưng vẫn đầy thương cảm. Và chính sự thương cảm này đã khiến ý thơ, tứ thơ phải được vận động một cách khác hẳn, mặc dầu sự nhận thức vẫn được mang một phẩm cách truyền thống.

*

Thương cảm là một bản tính thi sĩ trời phú, có lẽ để thương hoa; trước tạo hoá vô tình không cho hoa sống thêm. Cách Hồ Chí Minh 200 năm, Nguyễn Du từng than: Hoa trôi man mác biết là về đâu! khóc thương cho những kiếp lênh đênh. Và trước cả Nguyễn Du, các nghệ sỹ dân gian cũng từng than tiếc, không chỉ cho hoa, mà cho cả những cánh bèo trôi dạt trên mặt nước, đến những đoá mây vô định trên bầu trời.

*

Giống như những thi sĩ Phương Đông đa cảm, tình thương của nhà thơ Hồ Chí Minh hướng tới linh hồn của những đoá hoa mỏng manh, nhưng để cảm nhận rằng hoa phải chết, nhưng hương hoa – linh hồn hoa nhất định không chịu chết. Và nhà thơ cảm thấy cái linh hồn bé bỏng ấy bay vào ngục tối để kể với nhà thơ nỗi phẫn uất vì sự vô tình của tạo hoá.

Và đó cũng là một cách không chấp nhận tạo hoá, không chấp nhận thực tại, cho dù điều đó có là một định mệnh.

*

Ta có thể phục sinh được hình ảnh của nhà tù và hình ảnh của người tù không ngủ: thức trong bóng tối, ngửi thấy mùi hương hoa hồng có lẽ từ những khu vườn ở bên ngoài cửa sổ, lắng nghe tiếng thì thầm của những hồn hoa và cảm nhận được cuộc đấu tranh chống lại tạo hoá vô tình.

*

Vĩ đại thay tâm hồn Hồ Chủ tịch. Trong những ngày gian khổ ấy, trong ngục tối giam cầm ấy, Người vẫn lắng nghe những lời thì thầm than thở, những nguyện vọng thiết tha của tạo vật dù là vô cùng bé nhỏ. Ở đây ta có thể tìm thấy triết học của tự nhiên – cuộc đấu tranh không ngừng để chống lại sự khắc nghiệt của tự nhiên, để thoát khỏi định mệnh, và để đạt tới tự do và sự bất tử.

*

Con người cũng giống như những bông hoa, và cuộc nổi loạn không ngừng của nó chính là sự nổi loạn tinh thần chống lại giới hạn của tự nhiên để khẳng định sức sống.

Trí tuệ của Hồ Chí Minh vượt lên tất cả những trí tuệ, những triết lý thông thường, vượt lên sự thương tiếc của một thi sỹ để đạt tới trí tuệ minh triết, tới sự giải phóng tinh thần.

*

Bài thơ cao hơn một nỗi thương hoa; đã ẩn tàng nét cao quý của một hiền triết có trái tim bao dung rộng lớn và hé lộ thân phận thật sự của Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ của tương lai, người hiệp sỹ đấu tranh không mệt mỏi để giải phóng mọi kiếp người thoát khỏi định mệnh khắc nghiệt cũng như thoát khỏi hiện thực chốn lao tù./.

…………………………………………………………………………….

*bản dịch của nam trân